Η ακτινοθεραπεία χρησιμοποιεί ακτίνες Χ υψηλής ενέργειας για να καταστρέψει καρκινικά κύτταρα. Είναι τοπική θεραπεία, δηλαδή δρα στην περιοχή που ακτινοβολείται.
Στον καρκίνο του πνεύμονα, η ακτινοθεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί:
- ως κύρια θεραπεία σε ασθενείς που δεν μπορούν να χειρουργηθούν
- σε συνδυασμό με χημειοθεραπεία σε τοπικά προχωρημένη νόσο
- μετά από χειρουργείο, όταν υπάρχει αυξημένος κίνδυνος τοπικής υποτροπής
- με στερεοτακτική τεχνική σε μικρούς πρώιμους όγκους
- παρηγορικά, για την ανακούφιση συμπτωμάτων όπως πόνος, αιμόπτυση, δύσπνοια ή πίεση από μεταστάσεις
- για μεταστάσεις στον εγκέφαλο, στα οστά ή σε άλλα σημεία, όταν υπάρχει ένδειξη
Στερεοτακτική ακτινοθεραπεία πνεύμονα
Η στερεοτακτική ακτινοθεραπεία, γνωστή και ως SBRT ή SABR, είναι μια πολύ ακριβής μορφή ακτινοθεραπείας. Χορηγεί υψηλή δόση ακτινοβολίας στον όγκο σε λίγες συνεδρίες, συνήθως 3 έως 8, με μεγάλη προστασία των γύρω φυσιολογικών ιστών.
Χρησιμοποιείται κυρίως σε μικρούς, πρώιμους όγκους του πνεύμονα σε ασθενείς που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να χειρουργηθούν. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένες περιπτώσεις ολιγομεταστατικής νόσου.
Ταυτόχρονη χημειοθεραπεία και ακτινοθεραπεία
Σε τοπικά προχωρημένο μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα, όταν η νόσος δεν μπορεί να αφαιρεθεί χειρουργικά αλλά παραμένει περιορισμένη στον θώρακα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί συνδυασμός χημειοθεραπείας και ακτινοθεραπείας με ριζικό σκοπό.
Η χημειοθεραπεία κάνει τα καρκινικά κύτταρα πιο ευαίσθητα στην ακτινοβολία και ταυτόχρονα δρα και σε πιθανή μικροσκοπική νόσο εκτός της περιοχής ακτινοβόλησης.
Διαδικασία ακτινοθεραπείας
Αξονική τομογραφία σχεδιασμού
Πριν ξεκινήσει η ακτινοθεραπεία γίνεται ειδική αξονική τομογραφία σχεδιασμού. Η εξέταση αυτή δεν γίνεται για διαγνωστικούς λόγους, αλλά για να σχεδιαστεί με ακρίβεια η θεραπεία.
Κατά τη διάρκεια της εξέτασης ξαπλώνετε σε ειδικό κρεβάτι, στην ίδια θέση που θα έχετε και στις θεραπείες. Μπορεί να χρησιμοποιηθούν ειδικά βοηθήματα ακινητοποίησης ώστε η θέση σας να είναι σταθερή και αναπαραγώγιμη κάθε μέρα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται έλεγχος της αναπνευστικής κίνησης, γιατί οι όγκοι του πνεύμονα μετακινούνται με την αναπνοή. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να χρησιμοποιηθούν τεχνικές όπως 4D-CT, gating ή άλλες μέθοδοι που βοηθούν στην ακριβέστερη στόχευση.
Σχεδιασμός πλάνου ακτινοθεραπείας
Μετά την αξονική σχεδιασμού, ο ακτινοθεραπευτής ογκολόγος σχεδιάζει την περιοχή που πρέπει να ακτινοβοληθεί και τα φυσιολογικά όργανα που πρέπει να προστατευθούν, όπως οι υγιείς πνεύμονες, η καρδιά, ο οισοφάγος, ο νωτιαίος μυελός και τα μεγάλα αγγεία.
Στη συνέχεια, ο ακτινοφυσικός σχεδιάζει το πλάνο θεραπείας, ώστε να επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή κάλυψη του στόχου με τη μικρότερη δυνατή δόση στους φυσιολογικούς ιστούς.
Καθημερινή θεραπεία
Η ακτινοθεραπεία γίνεται συνήθως καθημερινά, από Δευτέρα έως Παρασκευή. Η διάρκεια του συνολικού προγράμματος εξαρτάται από τον σκοπό της θεραπείας και το πρωτόκολλο που έχει επιλεγεί.
Η κάθε συνεδρία διαρκεί συνήθως λίγα λεπτά. Ο περισσότερος χρόνος αφορά τη σωστή τοποθέτηση του σώματος. Πριν την κάθε συνεδρία πραγματοποιείται έλεγχος της ορθής τοποθέτησης με αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης (Cone Beam CT) και διόρθωση αν χρειαστεί της θέσης με μετατοπίσεις σε 6 κατεύθυνσης του κρεβατιού θεραπείας (6D Couch) - η διαδικασία αυτή ονομάζεται Απεικονιστικά Καθοδηγούμενη Ακτινοθεραπεία (Image Guided RT - IGRT). Η ακτινοβολία, στη συνέχεια, διαρκεί ελάχιστο χρόνο και δεν πονάει, δεν φαίνεται και δεν γίνεται αισθητή. Συχνά χρησιμοποιείται έλεγχος της αναπνοής με τεχνικές Gating για αύξηση της ακρίβειας της θεραπείας και μείωσης των ακτινοβολούμενων πεδίων και κατα συνέπεια των πιθανών παρενεργειών.
Κατά τη διάρκεια της θεραπείας είστε μόνος ή μόνη στο δωμάτιο, αλλά οι τεχνολόγοι σας παρακολουθούν συνεχώς από κάμερα και μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί σας μέσω ενδοεπικοινωνίας.
Πιθανές παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον πνεύμονα
Οι παρενέργειες εξαρτώνται από την περιοχή που ακτινοβολείται, τη δόση, τη διάρκεια της θεραπείας, τον συνδυασμό με χημειοθεραπεία ή ανοσοθεραπεία και τη γενική κατάσταση των πνευμόνων.
Οι συχνότερες παρενέργειες είναι:
Κόπωση
Η κόπωση είναι συχνή κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας. Μπορεί να εμφανιστεί σταδιακά και συνήθως βελτιώνεται μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Ήπια καθημερινή δραστηριότητα, καλή διατροφή και επαρκής ύπνος μπορούν να βοηθήσουν.
Ερεθισμός του οισοφάγου
Όταν η περιοχή ακτινοβόλησης βρίσκεται κοντά στον οισοφάγο, μπορεί να εμφανιστεί δυσκολία ή πόνος στην κατάποση. Συνήθως είναι παροδικό. Βοηθούν οι μαλακές τροφές, τα μικρά και συχνά γεύματα και η αποφυγή πολύ ζεστών, καυτερών ή όξινων τροφών.
Βήχας και δύσπνοια
Η ακτινοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό των πνευμόνων, με βήχα ή δύσπνοια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εβδομάδες ή μήνες μετά το τέλος της θεραπείας μπορεί να εμφανιστεί ακτινική πνευμονίτιδα, δηλαδή φλεγμονή του πνεύμονα στην περιοχή που ακτινοβολήθηκε. Αν εμφανίσετε επιδείνωση της δύσπνοιας, πυρετό ή έντονο βήχα, πρέπει να ενημερώσετε άμεσα τον γιατρό σας.
Δερματική αντίδραση
Το δέρμα στην περιοχή εισόδου της ακτινοβολίας μπορεί να γίνει ερυθρό, ξηρό ή ευαίσθητο, συνήθως όμως οι αντιδράσεις είναι ήπιες στις σύγχρονες τεχνικές ακτινοθεραπείας θώρακα.
Ναυτία ή απώλεια όρεξης
Μπορεί να εμφανιστούν σε ορισμένους ασθενείς, ανάλογα με την περιοχή θεραπείας και τα φάρμακα που χορηγούνται ταυτόχρονα.
Οδηγίες κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας
- Ενημερώστε τον γιατρό σας για όλα τα φάρμακα και συμπληρώματα που λαμβάνετε.
- Μη διακόπτετε φάρμακα χωρίς ιατρική οδηγία.
- Προσπαθήστε να διατηρήσετε καλή διατροφή και επαρκή πρόσληψη υγρών.
- Αν δυσκολεύεστε στην κατάποση, προτιμήστε μαλακές τροφές και αποφύγετε καυτερά, όξινα ή σκληρά φαγητά.
- Μην καπνίζετε. Η διακοπή του καπνίσματος βελτιώνει την αναπνευστική λειτουργία και την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.
- Αναφέρετε άμεσα επιδείνωση δύσπνοιας, πυρετό, αιμόπτυση ή έντονο πόνο στο θώρακα.
- Συνεχίστε ήπια δραστηριότητα, εφόσον το επιτρέπει η κατάστασή σας.
- Μην χρησιμοποιείτε αλοιφές ή προϊόντα στο δέρμα της περιοχής θεραπείας χωρίς να ρωτήσετε την ομάδα σας.
Παρακολούθηση μετά τη θεραπεία
Μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας, ο ασθενής παρακολουθείται με κλινική εξέταση και απεικονιστικές εξετάσεις, συνήθως με αξονική τομογραφία. Το ακριβές πρόγραμμα παρακολούθησης εξαρτάται από το στάδιο της νόσου, το είδος της θεραπείας και τα συμπτώματα του ασθενούς.
Είναι σημαντικό να γνωρίζετε ότι μετά την ακτινοθεραπεία μπορεί να εμφανιστούν ουλές ή φλεγμονώδεις αλλοιώσεις στον πνεύμονα, οι οποίες φαίνονται στην αξονική τομογραφία. Ο γιατρός σας θα αξιολογήσει αν τα ευρήματα είναι αναμενόμενες μεταθεραπευτικές αλλαγές ή αν χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.
Συχνές ερωτήσεις
Η ακτινοθεραπεία με κάνει ραδιενεργό;
Όχι. Η εξωτερική ακτινοθεραπεία δεν σας κάνει ραδιενεργό. Μπορείτε να έρχεστε σε επαφή με την οικογένειά σας, τα παιδιά και τους γύρω σας.
Πονάει η ακτινοθεραπεία;
Όχι. Η ακτινοβολία δεν πονάει και δεν γίνεται αισθητή κατά τη διάρκεια της συνεδρίας.
Μπορώ να εργάζομαι κατά τη διάρκεια της θεραπείας;
Πολλοί ασθενείς συνεχίζουν να εργάζονται, ανάλογα με τη γενική τους κατάσταση, το είδος της θεραπείας και την κόπωση που αισθάνονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί μείωση των ωρών εργασίας.
Πότε πρέπει να ενημερώσω άμεσα τον γιατρό μου;
Ενημερώστε άμεσα τον γιατρό σας αν εμφανίσετε έντονη δύσπνοια, πυρετό, αιμόπτυση, έντονο πόνο στο θώρακα, αδυναμία λήψης τροφής ή υγρών ή απότομη επιδείνωση της γενικής σας κατάστασης.
Συμπέρασμα
Ο καρκίνος του πνεύμονα είναι μια σοβαρή αλλά ολοένα και πιο εξατομικευμένα αντιμετωπίσιμη νόσος. Η σύγχρονη διάγνωση, ο μοριακός έλεγχος, η χειρουργική, η ακτινοθεραπεία, η χημειοθεραπεία, η ανοσοθεραπεία και οι στοχευμένες θεραπείες δίνουν σήμερα περισσότερες θεραπευτικές επιλογές από ποτέ.
Η ακτινοθεραπεία αποτελεί βασικό μέρος της αντιμετώπισης του καρκίνου του πνεύμονα, είτε με ριζικό σκοπό είτε για την ανακούφιση συμπτωμάτων. Με τις σύγχρονες τεχνικές, η θεραπεία μπορεί να χορηγηθεί με μεγάλη ακρίβεια, στοχεύοντας τον όγκο και προστατεύοντας όσο γίνεται περισσότερο τους φυσιολογικούς ιστούς.